खस-क्षेत्रीको जनै परम्परा: किन र कहिलेदेखि सुरु भयो यो चलन? जान्नुहोस् रोचक इतिहास

हिन्दु संस्कारमा जनै (यज्ञोपवीत) लगाउने चलनलाई निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ, खासगरी ब्राह्मण, क्षेत्री र वैश्य समुदायका लागि। तर, के तपाईंलाई थाहा छ, नेपालका खस-क्षेत्री समुदायमा जनै लगाउने परम्परा वैदिक कालदेखि चलिआएको होइन? इतिहासले देखाउँछ कि यो संस्कार खस जातिमा निकै पछि मात्र, विशेषगरी राजनीतिक र सामाजिक कारणले, भित्रिएको हो। यो एउटा यस्तो ऐतिहासिक तथ्य हो, जसबारे धेरैजसो नेपाली अनभिज्ञ छन्।

वैदिक शास्त्रहरूले ब्राह्मणका लागि ८, क्षेत्रीका लागि ११ र वैश्यका लागि १२ वर्षमा उपनयन संस्कार अर्थात् जनै लगाउनुपर्ने नियम तोकेका छन्। यो संस्कारपछि मात्र धार्मिक शिक्षा र कर्मकाण्डमा भाग लिन योग्य मानिन्छ। तर, नेपालको खस जातिको प्रारम्भिक इतिहास हेर्दा उनीहरूको जीवनशैली र संस्कृति वैदिक परम्पराभन्दा फरक थियो। खसहरू मूलतः प्रकृति, स्थानीय देवी-देवता र शैव-शक्तिका उपासक थिए, र उनीहरूको संस्कृतिमा जनै लगाउने चलन थिएन। खस समुदायमा जनै परम्पराको सुरुवात मध्यकालमा भारतबाट पश्चिमी नेपाल पसेका ब्राह्मण पुरोहितहरूको आगमनसँगै भयो। ती पुरोहितहरूले खस शासकहरूलाई वैदिक धर्म र संस्कारमा दीक्षित गराए। खस शासकहरूले पनि आफ्नो राजनीतिक शक्ति र सामाजिक प्रतिष्ठा बढाउन आफूलाई ‘क्षेत्रीय’ दर्जामा स्थापित गर्न ब्राह्मणहरूको सहयोग लिए र जनै लगाउने परम्परालाई अपनाउन थाले। १७औं शताब्दीमा गोर्खा राज्यको उदय र नेपाल एकीकरण अभियानसँगै यो प्रक्रियाले झनै तीव्रता पायो।

वि.सं. १९१० (सन् १८५४) मा जङ्गबहादुर राणाले ल्याएको मुलुकी ऐनले जातीय व्यवस्थालाई कानुनी मान्यता दियो। यसले ब्राह्मण र क्षेत्रीलाई ‘तागाधारी’ अर्थात् जनै लगाउने उच्च जातिमा वर्गीकरण गरेपछि यो संस्कार गाउँ-गाउँसम्म फैलियो र सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीक बन्यो। यसरी, खस जातिको मौलिक संस्कृतिभन्दा फरक, जनै परम्परा राजनीतिक र सामाजिक आवश्यकताका कारण पछि मात्र स्थापित भएको देखिन्छ। आज यो खस-क्षेत्री समुदायको अभिन्न पहिचान बनेको छ, तर यसको ऐतिहासिक यात्राले देखाउँछ कि हाम्रा सांस्कृतिक अभ्यासहरू समय र परिस्थितिअनुसार कसरी परिवर्तन हुँदै जान्छन्।