फाल्गुन १८, २०८२
No Comment
23

माइग्रेन: कारण, लक्षण र रोकथामका १० उपाय

लाईका संवाददाता July 8, 2024

0Shares

काठमाडौं – माइग्रेन सामान्य टाउको दुखाइभन्दा फरक स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित समस्या हो। यसमा प्रायः टाउकोको एक भागमा धड्किने गरी तीव्र दुखाइ हुने गर्छ । उज्यालो, ठूलो आवाज र गन्धप्रति संवेदनशीलता, वाकवाकी र बान्ता जस्ता लक्षण पनि यससँगै देखिन सक्छन्।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार विश्वभर टाउको दुखाइका कारणमध्ये माइग्रेन दोस्रो ठुलो कारण हो भने स्नायुजन्य अपाङ्गताको प्रमुख कारण मानिन्छ। विभिन्न अध्ययनअनुसार करिब १५ प्रतिशत महिला र ६ प्रतिशत पुरुषमा हरेक वर्ष माइग्रेन देखिन्छ। विश्वभर करिब एक अर्ब मानिस यस समस्याबाट प्रभावित छन्। नेपालमा पनि करिब १०–१२ प्रतिशत वयस्कमा माइग्रेन हुने अनुमान गरिएको छ। महिलामा हर्मोनल उतार–चढावका कारण यो समस्या बढी देखिने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

माइग्रेनका सम्भावित कारण

माइग्रेनको ठोस कारण पूर्ण रूपमा पत्ता लागिसकेको छैन। तर वैज्ञानिकहरूले मस्तिष्कमा हुने रासायनिक असन्तुलन र स्नायुहरूको अतिसंवेदनशील प्रतिक्रियालाई प्रमुख कारण मान्छन्।

मुख्य कारकहरू यसप्रकार छन्:

वंशानुगत प्रभाव – परिवारमा माइग्रेन भएमा जोखिम बढ्छ।
सेरोटोनिनको असन्तुलन – मस्तिष्कमा सेरोटोनिन घट्दा समस्या सुरु हुन सक्छ।
हर्मोनल परिवर्तन – महिनावारी, गर्भावस्था वा मेनोपजका बेला।
तनाव र चिन्ता
निद्रामा अनियमितता
खानपान – कफी, रेड वाइन, चकलेट, चिज, MSG युक्त खाना, प्रोसेस्ड मीट।
वातावरणीय कारण – झिलिमिली उज्यालो, ठूलो आवाज, कडा गन्ध, मौसम परिवर्तन।

लक्षणका चार चरण

माइग्रेनलाई चार चरणमा बुझिन्छ:

पूर्व लक्षण चरण – थकान, मूड परिवर्तन, जम्हाइ, एकाग्रता कमी।
अउरा चरण – केही बिरामीमा दृष्टि धमिलो हुनु, चम्किला बिन्दु देखिनु, झमझमाहट।
मुख्य दुखाइ चरण – ४ देखि ७२ घण्टासम्म धड्किने दुखाइ, वाकवाकी, उज्यालो/आवाज असहजता।
दुखाइपछिको चरण – कमजोरी, थकान र हल्का चक्कर।

रोकथामका १० उपाय

दुखाइ सुरु भएमा शान्त र अँध्यारो कोठामा आराम गर्ने।
नियमित सुत्ने–उठ्ने समय मिलाउने।
पर्याप्त पानी पिउने र सन्तुलित आहार लिने।
ट्रिगर गर्ने खानेकुरा कम गर्ने।
योग, ध्यान र गहिरो सासप्रश्वास अभ्यास गर्ने।
लामो समय स्क्रिन प्रयोग नगर्ने।
दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हल्का व्यायाम गर्ने।
चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि सेवन गर्ने।
माइग्रेन डायरी राख्ने।
चर्को घाम, कडा गन्ध, धुम्रपान र मद्यपानबाट टाढा रहने।

चिकित्सकहरूका अनुसार माइग्रेन पूर्ण रूपमा निको नहुने भए पनि जीवनशैली व्यवस्थापन र नियमित उपचारमार्फत नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। बारम्बार समस्या देखिएमा विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिन सल्लाह दिइएको छ।

डा. रामानुज हाथी